یادداشت/محمد اکبری کلنگدری،کارشناس اقتصادی؛

اقتصاد مقاومتی یا تاب آوری اقتصادی

اقتصاد پنهان- به نظر می‌رسد بی نظمی و اختلال این روزها در بیشتر جوامع دیده می‌شود. ورشکستگی صنایع، حوادث طبیعی، نوسان شدید در بازارهای مالی، بسته شدن مراکز عمده شهری و غیره تنها نمونه‌هایی از اختلال شمرده می‌شود و مقابله با این حوادث اولین انتخاب فعالان حوزه کسب و کارخواهد بود. در سال‌های اخیر واژه تاب‌آوری(Resilience) به صورت روزافزونی توسط صاحبان کسب و کار، جوامع حرفه ای و دولت ها به منظور بهبود توانایی برای پاسخ و بازیابی سریع از بلایای طبیعی و حملات تروریستی استفاده شده است.

به گزارش اقتصادپنهان، مفهوم تاب آوری چنان اعتباری به دست آورده که در میان پیشگامان بخش‌های دولتی و خصوصی آمریکا، معادل جلوگیری از سیاست‌های مقابله با حملات تروریستی و امنیت ملی آمریکا در نظر گرفته شده است.

نخستین موارد استفاده از این مفهوم توسط «استفان فلاین» در شورای روابط خارجی آمریکا انجام گرفت.
فلاین در کتابش با عنوان " آسیب پذیری آمریکا؛ چگونه دولت در دفاع از ما در مقابل حملات تروریستی شکست خورد؟" این بحث را مطرح می‌کند که زیرساخت های حیاتی آمریکا مانند پل ها، تونل ها، شبکه‌های برق، فرودگاه‌ها کارخانه های تولید مواد شیمیایی و سیستم آب، یک هدف بالقوه برای تروریست‌ها است.
با توجه به آنکه بیش از 90 درصد زیرساخت‌های حیاتی در ایالات متحده آمریکا در اختیار بخش خصوصی است، همکاری بین بخش خصوصی و دولتی و مقاوم‌سازی و افزایش تاب‌آوری آنها به عنوان یک نکته کلیدی مطرح شد. توجه به مسأله آسیب‌پذیری یا مقاوم بودن، نه تنها در سطح ملی، بلکه در همان زمان در سطح بنگاه‌های اقتصادی نیز جدی گرفته شد.
از سوی دیگر مقاله‌ های «هامل» و «والیکانگاس» دکه در سال 2003 با عنوان «نیاز به مقاوم بودن» در نشریه دانشگاه‌ هاروارد منتشر شد نمونه‌ای از این آگاهی است.
در این مقاله نویسندگان نتیجه گرفتند که تاب‌آوری، راهبردی جهت پاسخ به یک بحران یا نجات از یک شکست نیست بلکه یک فعالیت مداوم جهت پیش بینی اختلالاتی است که کسب و کار را مختل می‌کند. این راهبرد زمانی آشکارتر می‌شود که به ایجاد ظرفیت قبل از وقوع تغییر، دقت شود.
محاصره اقتصادی غزه در سال 2005 نیز موضوع دیگری بود تا مقاوم سازی اقتصاد در شرایط محاصره اقتصادی، به عنوان یک موضوع قابل تأمل مطرح شود. در این خصوص می توان به مقاله «صلاح رمضان محمد آغا» در سال 2011 پیرامون «مدل مقاوم‌سازی اقتصاد غزه» اشاره کرد که در هشتمین کنفرانس بین المللی اقتصاد و مالیه اسلامی ارایه شد.
در ایران نیز واژه اقتصاد مقاومتی به طور اخص از سال 1389 از سوی رهبر معظم انقلاب اسلامی مطرح شد. ایشان در دیدار جمعی از کارآفرینان سراسر کشور در تاریخ 16 شهریور 1389 در شرایطی که تحریم‌های اقتصادی جدید علیه کشورمان وضع شده بود، راهکار مقابله با تحریم‌ها را اقتصاد مقاومتی دانستند و فرمودند: ما باید یک اقتصاد مقاومتىِ واقعى در کشور به وجود بیاوریم. امروز کارآفرینى معنایش این است.
این مفهوم زمانی بیشتر مورد توجه قرار گرفت که در 30 بهمن 1392 سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی از سوی معظم له ابلاغ گردید. پس از آن مفاهیم مرتبط با مقاوم‌سازی اقتصادی به صورت گسترده‌ای در سازمان‌های دولتی، محافل دانشگاهی و رسانه‌های عمومی مورد توجه قرار گرفت.
بنابراین می‌توان گفت هم اکنون نسبت به یک دهه گذشته نسبت به مقاوم‌سازی اقتصاد آگاهی و حساسیت جهانی بیشتری وجود دارد.
روشن است درخصوص کشورهایی که به دنبال پرداخت بهای استقلال سیاسی خود و پافشاری بر مواضع ضد هژمونی خود هستند، باید حساسیت مضاعفی وجود داشته باشد. آخرین حلقه از آگاهی جهانی درباره اقتصاد مقاوم مربوط به گزارش رسمی اجلاس مجمع جهانی اقتصاد در سال 2013 است که با نام «ایجاد مقاومت ملی در برابر مخاطره‌های جهانی» منتشر شد.
البته تعبیر این گزارش از مقاومت (تاب‌آوری)، شامل طیف وسیعی از مخاطره‌های جهانی (مانند بلایای طبیعی، حملات تروریستی و ...)می شود که فراتر از اثر شوک‌های خارجی است.
مفهوم تاب‌آوری در جهان متلاطم امروز که رقابت، بی ثباتی و عدم قطعیت به مفاهیمی ثابت بدل شده اند، به سرعت به عنوان یک پاسخ عملی به نیاز سازمان ها، بنگاه ها یا دولت ها به منظور رسیدگی مؤثر به مسائلی مانند امنیت، آمادگی، ریسک و بقا، در حال پیشرفت است.
مقاوم‌سازی در تمام سطوح ملی، منطقه ای، سازمانی و بنگاه ها و شرکت‌های اقتصادی به کار می‌رود. در دنیای امروز سازمان ها به صورت بی سابقه و روبه رشد، با اختلال در فرصت ها و بهترین برنامه‌های راهبردی روبرو هستند.
سازمان های برجسته شکست خواهند خورد مگر آن که مدیریت مدرن ریسک و مدل‌های نظام مندی تاب آور و مقیاس پذیر را به کار گیرند.
برای بقا در این محیط پر از عدم قطعیت و تغییر، سازمان‌ها باید از مدل های سنتی ریسک و نظام مندی عبور کرده و بر روی مقاوم‌سازی تمرکز کند.
در نهایت لازم است به این نکته توجه شود که گرچه اقتصاد مقاومتی ، تاب‌آوری اقتصادی و مدیریت ریسک دارای فرآیندهای مشخص و شناخته شده‌ای برای شناسایی تهدیدات و آسیب‌پذیری و کاهش خطرات به شمار می روند ، اما با یکدیگر تفاوت هایی دارند.
تاب‌آوری و اقتصاد مقاومتی مفهومی فراتر از مدیریت ریسک است. تاب‌آوری یک سنجش مطمئن از مواضعی است که به منظور بهره گیری در آینده اتخاذ خواهد شد و این مساله ای است که در مدیریت ریسک در نظر گرفته نمی‌شود.