گزارش راهبردی

بانه؛ اقتصادی ناپایدار بر بنیان قاچاق

اقتصاد پنهان: معاونت فرهنگی و پژوهش ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق کالا و ارز در یک گزارش راهبردی ضمن بررسی زمینه‌ها و آثار قاچاق کالا در شهرستان بانه و به‌ویژه شهر بانه در خصوص توسعه پایدار و فراهم‌سازی فرصت‌های اشتغال مفید و مثبت به ارائه راهکار پرداخته است.

  این گزارش با مطالعه پیشینه شهر بانه و ارائه تحلیل از موقعیت جغرافیایی، مبادلات تجاری و مرزی، رشد جمعیت، روند گسترش شهر، توسعه مراکز تجاری و بررسی رشد  ورود مسافران به این شهر مرزی، برای ایجاد و گسترش اشتغال مفید و مثبت که جایگزین فعالیت‌های کاذب قاچاق باشد به ارائه راهکار پرداخته است.

1. خلاصه اجرایی:

• در سالهای اخیر فعالیتهای قاچاق کالا به عنوان یک منبع  درآمد و اشتغال کاذب در مناطق مرزی و از جمله در شهرستان بانه مطرح بوده است.

• بخش عمده بالندگی ، رشد و آبادانی شهر بانه  و ماندگاری جمعیت در آن مرهون فعالیتهای قاچاق کالاست. به لحاظ متزلزل بودن این فعالیتها به دلیل تاثیرپذیری شدید از اوضاع نابسامان حاکم بر ناحیه کردستان و اوضاع امنیتی جنوب عراق و عزم نظام در جلوگیری از پدیده قاچاق کالا، در صورت عدم جایگزینی منابع درآمد و اشتغال، پیشبینی می شود که اقتصاد این شهرستان در آینده با افول و انحطاط مواجه گردد.

• با وجود اهتمام نظام جمهوری اسلامی بر توازن در توسعه مناطق و رفع محرومیت از مناطق مرزی، پذیرش جهات ظاهراً مثبت فوق به بهای تخریب اقتصاد ملی به خاطر ورود و تجارت کالاهای قاچاق، در درازمدت برای مسئولان مملکت و برنامه ریزان قابل قبول نبوده و از این رو مؤلفه های مثبت جایگزین برای توسعه ضروری خواهد بود.

• به نظر می رسد نیروهای عهده دار امنیت مرز و کنترل ترددهای مرزی به حدکافی توانمند و مقتدر بوده و بنابراین عدم سختگیری در برخورد با ترددهای مرتبط با قاچاق کالا موقتی و در راستای تامین رضایت مرزنشینان و جلوگیری از نفوذ گروه های وابسته به دشمنان بیگانه باشد.

• شهرستان های مرزی و از آن جمله شهرستان بانه از ظرفیت های بالقوه طبیعی فراوانی به ویژه در توسعه کشاورزی بهره مند می باشند. مطالعه، شناسایی، سرمایه گذاری برای شکوفایی و بهره برداری بهینه از این ظرفیت ها در جهت توسعه پایدار و آبادانی می تواند ضمن فراهم سازی فرصت های اشتغال مفید و مثبت، زمینه برخورد جدّی تر و قاطعانه تر با  ترددهای مرتبط به قاچاق در مناطق مرزی را فراهم آورد بدون این که عوارض امنیتی به همراه داشته باشد و یا موجب انحطاط و واپس ماندگی رشد مناطق مرزی شود.


2.  طرح موضوع:
در کشور ما قاچاق کالا فعالیتی تازه نیست. شهرهای مرزی و از جمله بانه از سالیان پیش مبادلاتی غیررسمی با آن سوی مرزها داشته اند اما این مبادلات تنها در جهت رفع پاره ای از نیازهای جمعیت بومی بود و شعاع نفوذ آن در داخل کشور ازحدّ نوار مرزی فراتر نمی رفت.

نقش آفرینی فعال شهر بانه به صورت امروزی که فراتر از حد رفع نیازهای جمعیت بومی ، حوزه جذبی به وسعت تمام ایران پیدا نموده و شهرتی از تجارت کالاهای قاچاق برای این شهر کوچک بوجود آورده پدیده ای تازه و نوظهور است و تنها به زمان  های پس از پایان جنگ تحمیلی و به ویژه زمان بعد از سقوط حکومت بعثی مربوط می شود. در این گزارش زمینه ها و آثار قاچاق کالا در شهرستان  بانه و به ویژه شهر بانه بررسی شده است .


3. پیشینه:
شهر مرزی بانه تاریخ پرفراز و نشیبی از رونق و آبادانی و افول و ویرانی را پشت سر گذاشته است. در دوره معاصر زمانی حریق، زمانی بیماری و زمانی نیز ناامنی و جنگ سبب بی رونق شدن آن گردید. چنان که شیوع بیماری طاعون در سال 1871 میلادی باعث ویرانی شهر شد و در نتیجه آن، اهالی شهر را ترک کرده  و در مکانی جدید سکنی گزیدند. درسال 1908 میلادی بانه به تصرف عثمانی ها درآمد و قلعه حکومتی شهر به پادگان نظامی تبدیل شد .در جریان جنگ جهانی اول عثمانی ها ،کردها را وادار به جنگ  با روس ها نمودند. مردم بانه به حمایت از عثمانی ها به مبارزه با روس ها پرداختند و تا میاندوآب پیشروی کردند ولی پس از عزیمت عثمانی ها،  به شهر برگشتند. پس از این حادثه روس ها دست به انتقام زده ، شهر بانه را تسخیر و آتش زدند و ساکنان شهر ناگزیرآن جا را ترک کرده و به روستاهای اطراف پناه بردند. عده ای نیز به عراق مهاجرت کردند. همزمان با این وقایع، به علت رکود فعالیت های اقتصادی و کشاورزی، قحطی در شهر رواج پیدا کرده و به همراه شرایط  ناگوار ناشی از سختی زمستان در سال 1917 منجر به کمبود آذوقه در شهر و در نتیجه تلف شدن مردم بر اثر گرسنگی شد. پس از انقلاب اکتبر روسیه با بازگشت روس ها به کشورشان، مردم به تدریج به خانه ها بازگشتند و به بازسازی و ترمیم خرابی های ناشی ازجنگ پرداختند. این شهر  در طول تاریخ بارها تخریب شده و دوباره مورد بازسازی قرار گرفته است. در جنگ جهانی دوم یک بار دیگر شهر بانه به تصرف روس ها در آمد اما بعد از مدت اندکی شهر را ترک کردند. بعد ازاین جریان شهر به تصرف یکی از فئودال های منطقه (محمد رشید خان )درآمد. وی بعد از تاخت و تازهای متعددی که انجام داد هنگام تصرف شهر توسط نیروهای دولتی رژیم پهلوی، اقدام به آتش زدن شهر نمود. این حادثه  که در هشتم مهر ماه سال 1323 صورت گرفت منجر به آتش گرفتن تمامی منازل که اغلب با خشت و چوب ساخته شده بودند، گردید و به غیر از مسجد جامع و چند خانه، بقیه شهر به تلی از خاکستر تبدیل شد. بعد از این حادثه، جهت همدردی با مصیبت زدگان بانه ای کمک های مردمی از سراسر کشور به شهر وارد گردیده و بازسازی شهر شروع شد که ده سال به طول انجامید. آشوب گروه های معاند در دهه ی 1360 و بمباران ها و شرایط جنگ نیز در عقب ماندگی شهر تاثیر به سزایی داشته است. در اثر وقوع جنگ تحمیلی و درگیری های محلی،شهر مرزی بانه چندین بار به کلی تخلیه و بیش از1700 واحد ساختمانی در سطح شهر تخریب شدند. پس از توقف جنگ و ایجاد آرامش درمنطقه، با بازگشت مهاجران به شهر ،کار بازسازی شهر و واحدهای آسیب دیده شروع شده توسعه شهر مجددا ًاز سر گرفته شد.

پس از سرکوب گروه های معاند، خاتمه جنگ و بازگشت آرامش، شهر آرام آرام در اثر زاد و ولد و جلب مهاجرین روستایی بر جمعیت خود می افزود و انجام کارهای عمرانی و فعالیت های خانه سازی نیز در گسترش و رشد شهر تاثیر داشت. پس از پایان جنگ تحمیلی وخاتمه درگیری های محلی و با سقوط حکومت صدام و تسهیل رفت و آمدهای مرزی ونیز در اثر اقدامات دولت جمهوری اسلامی در ایجاد بازارچه های مرزی، باب دیگری به روی فعالیت های اقتصادی مردم بانه گشوده شد که همان فعالیت های مربوط به ورود و تجارت کالاهای قاچاق است.

 

4. تحلیل :
شهر کوچک بانه با کمتر از یکصد هزار نفر جمعیت در استان کردستان و در فاصله 270 کیلومتری از مرکز استان(سنندج ) واقع است. شهرستان بانه حدود 120 کیلومتر با عراق مرز مشترک دارد. نزدیک ترین شهر عراق به بانه سلیمانیه است که حدود 160 کیلومتر با این شهر فاصله دارد.

مبادلات تجاری و مرزی این شهرستان تا پایان دهه60 در مقیاس محدود و بیشتر شبیـه آن چـه امروزه تجارت چمدانی خوانده می شود انجام می شد اما درسال های آغازین دهه70 و به ویژه با ایجاد بازارچه مرزی سیران بند در سال 1373 در 21 کیلومتری بانـه، مبادلات تجاری در این شهرستان افزایش چشمگیری یافت به گونه ای که این بازارچه حتی موفق به کسب جایزه برتر صادرات شد . اما پس از چند سال فعالیت از رونق بازارچـه سیران بند کاستـه شد و در مقابل آن از بیش از یک دهـه قبل ، فعالیت هـای غیررسمـی تجـاری در بانـه گستـرش پیدا کرد.

بخش بزرگی از کالاهای قاچاق درفروشگاه های شهر بانه و در فضایی متمرکز به شعاع 500 متر از مرکز شهر در مجتمع های تجاری و پاساژها عرضه می شوند. بیش از 57 مجتمـع تجاری و پاساژ در بانه وجود دارد و درمجموع بیش از شش هزار باب مغازه دراین 57 مجتمع تجاری فعالیت می کنند. با وجود فراوانی مغازه ها و واحدهای تجاری، رونق و تقاضای زیاد کالا در بازار بانـه منجر به توسعه فضایی این بازار و افزایش اجاره بهای واحدهای تجاری آن شده است. در سال 1391میانگین اجاره ماهانه هرباب مغازه حدود 800 هزار تومان و میانگین قیمت فروش هر مغازه هم حدود 150 میلیون تومان بود. آمار کسبـه دارای پروانه هم به خوبی مؤید رونق اقتصاد غیررسمی در بانه است. بیش از 27 هزار کسبه و بازاری ( عضو اتحادیه اصناف ) و مغازه دار در بیش از 20 هزار مغازه این شهر مشغول فعالیت هستند. مجمـوع شرایط و کارکردهای بازار بانه موجب شده است که مسافـران، خریداران و گردشگران زیادی از اقصی نقاط کشور به قصـد خرید به بانه سفر کنند بنا به گفته رئیس سازمان میراث فرهنگی و گردشگری استان کردستان در تابستان سال 92 روزانه 5 هزار نفر از بانه بازدید کرده اند.

تا قبل از دهه 70 شمسی، شهر بانه فاقد هر گونه محل سرپوشیده به عنوان بازار یا پاساژ بوده و تنها مرکز عمده-ی تجاری شهر نیز در اطراف راسته ی خیابان اصلی (با جهت شرقی  غربی ) و در مرکز شهر به صورت مغازه های دو طرف خیابان مشاهده می شد. این مراکز تجاری قسمت اعظم نیاز ساکنان شهر را تأمین می کردند اما از دهه 70 به بعد، مراکز تجاری سطح شهر به صورت پاساژهای دو و سه طبقه ساخته شده اند. شهر کوچکی که تا چند سال پیش جز تعداد محدودی مجتمع تجاری و مراکز کسب برای تامین نیازهای معیشتی و روزمره مردم نداشت امروزه( در سال 1391) دارنده 57 مجتمع تجاری با بیش از 6 هزار واحد کسب است . مطالعات آماری نشان می دهند که در سال 1386 تعداد مجتمع های تجاری مستقر در مرکز تجاری شهر 23 مجتمع، در سال 1385 برابر 14 مجتمع و در سال 1375 تنها یک مجتمع بوده که آن هم رونق چندانی نداشته است . تقریباً تمامی این مراکز کسب عرضه کننده انواع کالاهایی هستند که بدون رعایت مقررات و پرداخت عوارض وارد شده و اغلب آن ها تامین کننده کالا به صورت عمده برای تجار شهرهای دور و نزدیک  کشور هستند و مشتریانی در بازارهای شهرهای مختلف دارند. با این حال بخش بزرگی از کالاها نیز به صورت مستقیم و خرده فروشی به مسافرانی عرضه می شود که از جای جای کشور به قصد خرید به این شهر عزیمت نموده‌اند. به گفته‌ی فرماندار بانه در تعطیلات نوروزی سال 1391 بیش از 611656 هزار مسافر و در مدت مشابه سال پیش از آن حدود 700 هزار مسافر وارد شهر بانه شده‌اند. همچنین آمار مسافران واردشده به شهر بانه در تابستان سال 1390 بیش از 4 میلیون نفر برآورد شده است. مطالعات میدانی نشان داده که مهم ترین انگیزه‌ی مسافران از سفر به بانه، خرید بوده است. همچنین مهم ترین بازارهای گردشگرفرست به شهر بانه ، شهرهای خارج از استان در استان های آذربایجان شرقی و غربی، کرمانشاه، همدان، زنجان، تهران و قزوین بوده‌اند.

جدول 1. تعداد مسافران واردشده به شهر بانه در 20 روز آغازین سال

سال1384138513861391
تعداد مسافر 25000 264000 568000 612000

یکی از آثار شکل گیری و گسترش اقتصاد قاچاق در بانه ، ساخت و سازهای وسیع و ظهور قارچ گونه مجتمع‌های تجاری و مراکز تجاری بزرگ  طبقاتی در بخش مرکز تجارت شهر است. به طوری که از سال 1382 تا 1391  بیش از 50 مجتمع تجاری در این شهر بنا گردیده و وارد عرصه ی توزیع کالاهای قاچاق شده اند.
ورود انبوه مسافران نیز ساخت و بنای مراکز اقامتی و پذیرایی را سبب گردیده است.  تا پیش از سال 1380، شهر بانه تنها دارای 5 مسافرخانه با ظرفیت 186 تخت بود اما از آن پس چهار هتل و مسافرخانه با ظرفیت حدود 400 نفر در این شهر بنا گردیده است. در اوقاتی که چند روز تعطیلی پیاپی وجود دارد و به خصوص در هنگام تعطیلات نوروزی، علاوه بر عده زیادی که با برپایی کمپ و چادر در شهر اقامت می کنند و منازلی که به طور غیررسمی به مسافران واگذار می گردد ، بیش از 100 باب منزل نیز رسماً به اقامت مسافران اختصاص یافته و 267 کلاس درس و چهار سالن ورزشی نیز به اسکان اختصاص می یابد و این خود حکایت از حجم زیاد مسافرانی دارد که به قصد خرید به بانه سفر می کنند .

جدول 2. مراکز اقامتی شهر بانه

 سال تأسیسزیربنا(مترمربع)ظرفیت(نفر)
مسافرخانه مروتی 1344 155 20
مسافرخانه محمدپور 1346 320 16
مسافرخانه جباری 1349 350 18
مسافرخانه سعدی   350 30
هتل فرهنگیان 1378   102
هتل سامان 1380 1468 48
هتل ستاره طلایی 1381 600 50
هتل لاله 1390 14500 270
هتل شار 1390 2200 120
 

جدول3. جمعیت شهر بانه در سرشماری های مختلف

سال سرشماری134513551365137513851390
جمعیت 8617 15552 16933 55433 74960 90304

بررسی‌‌ها به خوبی گویای رشد فیزیکی زیاد از حد معمول شهر بانه با رونق ساخت و سازهای مسکونی و تجاری و به دنبال آن اقدامات عمرانی و شهرسازی برخاسته از نیازهای  شهروندان و ایجاد فضاهای مختلف مورد نیازاست که بازتاب رونق قاچاق و درآمدهای حاصل می باشد. چنان که بیش از 50 درصد رشد فیزیکی شهر تنها به سال های 75 تا 85 مربوط می شود. ماندگاری جمعیت و رشد آن در شهر بانه را بیش از هر چیز باید متاثر از رونق تجارت قاچاق دانست. در این میان تغییرات جمعیتی شهر تا زمان پایان جنگ تحمیلی برخاسته از شرایط جنگ و درگیری ها و مسائل ایجاد شده توسط گروهک های ضدانقلاب بوده و بنابراین جمعیت پذیری درآمار اولین سرشماری پس از جنگ، ارتباطی به قاچاق کالا ندارد اما به جرات می توان قضاوت کرد که افزایش 35 درصدی جمعیت شهر در دوره ده ساله 1375 تا 1385 و رشد بیشتر جمعیت پس از آن در دوره ی 5 ساله 1385 تا 1390 که بیش از 20 درصد بوده تا حدود زیادی در ارتباط با قاچاق کالا است.  از آن جا که قاچاق کالا، عملی است که از نگاه قانون پذیرفته نبوده و عمده فعالیت اقتصادی و اشتغال در این بخش ، جزء بخش غیررسمی اقتصاد  محسوب می گردد که مورد تایید دولت نبوده و در آمارها به حساب نمی-آید و بسیاری از شاغلان این ، اشتغال در قاچاق و فعالیت های مربوط را کتمان می کنند ، از این رو آمار رسمی از شاغلان آن وجود ندارد اما مشاهده آن چه در شهر بانه  و منطقه مرزی مربوط به چشم می خورد به خوبی نشان می دهد که درصد بالایی از جمعیت که شاید از 50 درصد شاغلان نیز بیشتر باشد به طور مستقیم و غیر مستقیم از قاچاق کالا  و فعالیت های مرتبط با آن یعنی ورود مسافران برای خرید کالای قاچاق بهره مند می گردند  و درآمدهای حاصل در مجموع اقتصاد شهر رقم بسیار قابل ملاحظه ای را تشکیل می دهد. در سرشماری سال 1390 بیش از 22 درصد از شاغلین شهرستان بانه به کار خرید و فروش  اشتغال داشته اند، رقم مشابه برای شهرستان سنندج حدود 13 درصد و برای کل کشور 3/12 درصد است. در صورت در اختیار بودن آمار شاغلین شهر بانه، این تفاوت بسیار چشمگیرتر می نمود.

پس از پایان جنگ تحمیلی (سال 1367) و بخصوص از زمان استقرار نیروهای بیگانه در عراق ( از سال 1382) از یک سو رفت و آمدهای مرزی تسهیل شده و در راستای همکاری دولت های متبوع، بسیاری از مقرّرات گذر مرزی بی اثر شدند و تسهیلاتی برای عبور ورود و خروج مرزنشینان به کشور مجاور فراهم آمد. از طرف دیگر مدت ها عدم تثبیت اوضاع سیاسی، وضعیت آزادانه ای از  نظر تخلیه بار در اسکله های عراق بوجود آورد و پس از آن نیز نیروهای بیگانه محدویتی در این زمینه ایجاد نکردند و همه ی شرایط از امکانات تخلیه و ترخیص محموله ها و حمل آن از داخل عراق تا مراکز شهری کردنشین و به ویژه تا شهر سلیمانیه از هر جهت فراهم آمد تا تجّار بتوانند کالاهای سودآور را متناسب  با نیازهای بازار ایران از مسیر عراق به شهرهای مرزی و  بخصوص به بانه سرازیر نمایند. تاثیر گذاری این رویه از نظر ایجاد درآمد برای دولت عراق و ایجاد اشتغال حتی باعث شده که دولت های متبوع عراق و اقلیم کردستان از آن حمایت نیز به عمل آورند. شاید نیروهای بیگانه مستقر در عراق هم به دلیل وقوف بر تاثیر مخرّب این پدیده بر اقتصاد ایران و به لحاظ خصومت خود با جمهوری اسلامی، این کار را تسهیل می نمودند.  قرابت های قومی و خویشاوندی مردم مرزنشین در دو کشور، افول کشاورزی و دامداری منطقه، معضل فقر و بی کاری در کنار رشد جمعیت و وجود جمعیت جوان آماده به کار، ملاحظات سیاسی در عدم مقابله جدّی با مسئله قاچاق از سوی دولت جمهوری اسلامی و عدم باور و اعتقاد مسئولان محلی به ضرورت جلوگیری از قاچاق کالا و بلکه حمایت از آن با وجود تاکیدات بسیار و اجرای طرح پرهزینه ی انسداد مرزی نیز دست به یکدیگر داده اند تا بانه به صورت دروازه ورود کالاهای قاچاق از عراق درآید . مسئولان شهر وجود امنیت پایدار را یکی از دلایل رونق تجارت (قاچاق) در بانه می دانند.

قاچاق در بانه پدیده ای کاملاً هویداست. نه تنها در فروشگاه ها و مراکز تجاری ، جز انبوه کالاهای قاچاق دیده نمی شود بلکه در مسیر خروج از بانه نیز غالب خودروها را با بار کالای قاچاق می توان مشاهده کرد که به-راحتی  و کمترین مانعی حتی از مقابل پاسگاه انتظامی نیز گذر می کنند. در نوار مرزی نیز در هر گذر و معبری ، دسته ها و افرادی را می توان مشاهده کرد که کالای قاچاق بر دوش می کشند و یا بر روی چارپایان حمل می نمایند. مشاهدات در شهرستان های بانه وسردشت و گذرها و جاده های منتهی به آن از این جهت جالب توجه می نماید. محور سردشت- بانه محل جولان کاروان های قاچاق است. به جای ماشین های کشاورزی و خودروهای سواری، وفور خودروهای بیابانی شاسی بلند توجه هر ناظری را به خود جلب می کند. در شهر نالاس در نزدیکی سردشت ردیفی طولانی از این خودروها در کنار خیابان غیرعادی و شگفت می نماید و البته بر هر کس واضح است که این خودروها جز در نقل و انتقال محموله های قاچاق مورد استفاده قرار نمی-گیرند.کمتر کسی است که از جاده 55 کیلومتری سردشت بانه گذر کند و با کاروان خودروهای قاچاق که بسیاری فاقد پلاک، چراغ و راهنما هستند مواجه نشود. غباری از دور از نزدیک شدن کاروان که از معابر سنگلاخی وارد جاده می شوند خبر می دهد. نگارنده به طور تصادفی با چند خانواده از مسافرانی که از جاده بانه - سردشت عبور کرده بودند گفت وگو کردم، با وجود تفاوت زمان تردد، همگی با حداقل یک کاروان قاچاق روبه رو شده و حتی ازدحام خودروهای قاچاق سبب شده بود که یکی از آن ها مسیر 55 کیلومتری را در حدود دو ساعت طی کند. این موضوع وفور ورود علنی کالای قاچاق را می رساند. با توجه به پوشیده و غیرقابل رؤیت نگه داشتن محموله، این ظن قویاً در هر مشاهده کننده ای ایجاد می شود که محموله ها احتمالاً باید بیشتر کالاهای ممنوعه و به ویژه مشروبات الکلی باشند. ظاهراً شب هنگام و به خصوص در شب های مهتابی ترددهای قاچاق بسیار بیشتر از این هاست.آمارهای غیر رسمی تعداد 8000 دستگاه خودرو بیابانی و بیش از 2000 اسب را در شهرستان های بانه و سردشت،  فعال در کار قاچاق اعلام می کنند.


5. نتیجه گیری و ارائه راهکار
تجارت قاچاق بر گسترش و رشد فیزیکی بانه، آبادانی و عمران این شهر،  ایجاد درآمد، رشد اشتغال و کاهش بی کاری تاثیر شگرفی بر جا گذاشته است. نرخ بی کاری 3.5 درصدی در جمعیت 10 ساله و بیشتر شهرستان بانه در سرشماری سال 90 که از اغلب شهرستان های کشور پایین تر است، جذب بیش از 22 درصد جمعیت در بخش خرید و فروش رسمی و مسلماً بیش از این مقدار به طور مستقیم یا غیر مستقیم در بخش غیررسمی و قاچاق که در آمارها ذکر نمی شود، گسترش فعالیت های ساختمانی و عمرانی و اشتغال بخش بزرگی از جمعیت از این رهگذر، درآمدهایی که با ورود مسافران و گردشگران عاید این شهر می گردد، ماندگاری جمعیت و مهاجرپذیری در یک منطقه مرزی که از اهداف کلان توسعه کشورها و ایجاد توازن منطقه ای است و در ارقام رشد جمعیت بخوبی نمایان است و . . .  تنها گوشه ای از آثارظاهراً مثبت قاچاق بر اقتصاد شهر مرزی بانه است.

اما تاثیر مخرّب قاچاق بر اقتصاد کشور بر هیچ کس پوشیده نبوده و عزم نظام بر مهار این پدیده مخرّب نیازمند توضیح نیست. درست است که در برنامه های توسعه، عمران و جمعیت پذیری مناطق حاشیه ای و مرزی به جدّ دنبال می شود اماهیچ گاه بنا بر این نبوده و منطقی نیز نیست که عمران و توسعه یک منطقه کوچک را به بهای ویرانی اقتصاد مملکت به دست بیاوریم. از این رو فعالیت های قاچاق نمی تواند به عنوان مبنایی عقلایی و رویه ای پایدار برای رشد مناطق محروم  مورد توجه قرار گیرد.

با وجود تمامی مساعی و هزینه هایی که صرف سیاستگذاری، برنامه ریزی و اجرای برنامه های مبارزه با قاچاق کالا و ارز می گردد، جای این پرسش باقی است که چرا باید حجم به این گستردگی و تنوع از کالاهای قاچاق این گونه آشکار توسط کوله بران یا با استفاده از چارپایان و حتی حمل بر خودرو در قلمرو مرزی و جاده های منطقه بانه جا به جا  شوند و با وجود تصریح قانون بر مبارزه با قاچاق از مبادی تا سطح عرضه، انبوهی از کالاهای قاچاق در مراکز تجاری بانه عرضه شده و توسط مسافران و تجار آشکارا از کنار پاسگاه های مرزی گذر کنند و راهی مرکز کشور  گردند؟ در پاسخ به این پرسش دو فرض به ذهن می رسد. یکی این که احتمال بدهیم که دستگاه های مسئول کنترل مرز فاقد توانایی لازم بر کنترل ترددهای مرزی باشند و دوم این که با توجه به ایفای نقش قاچاق کالا در عمران و آبادانی منطقه و جلب رضایت مردم، اراده و عزم جدی بر کنترل قطعی ترددهای منجر به قاچاق وجود نداشته باشد و به دلیل عوارض امنیتی، ممانعتی جدّی بر قاچاق کالا در مناطق مرزی صورت نگیرد؟

پاسخ به پرسش نخست مسلماً منفی است. امروزه نیروهای نظامی و انتظامی ومخصوصا یگان های مرزبانی در امر کنترل مرزها کاملاً توانا هستند و تسلط، اقتدار و توانمندی نظام بر کنترل ترددها و اشراف بر منطقه حتی در شرایط بحرانی جنگ تحمیلی به اثبات رسیده و اگر بنا بر این باشد که از هر ترددی که منجر به قاچاق کالا می شود جلوگیری به عمل آید، آن گاه نقل و انتقال محموله های کالای قاچاق در مناطق مرزی بانه حداقل به این وسعت و صراحت میسر نخواهد بود. از این رو احتمالاً باید فرض دوم را پذیرفت که برای جلب رضایت مردمان منطقه، جلوگیری از نفوذ عوامل، عناصر و گروه  های تحت حمایت دشمنان بیگانه و حفظ آرامش سیاسی و امنیت مناطق مرزی ناگزیر باید به طور موقت هم که شده حدی از قاچاق کالا را پذیرفت و سختگیری آن چنانی در امر ترددهای قاچاق به عمل نیاورد. اما به طور مسلم این وضعیت برای همیشه نمی تواند دنبال شود. زیرا از یک سو اوضاع آن سوی مرز آن گونه که پیش‌بینی می‌شود در آینده بر وفق مراد قاچاق و قاچاقچیان کالا نخواهد بود. ماندگاری داعش یا شکل گیری مبارزه بر علیه آن هر دو وضعیتی نامساعد برای کار تجارت قاچاق در آن سوی مرز خواهد بود اما حتی اگر اوضاع کردستان عراق همچون سال های اخیر زمینه-ساز قاچاق کالا باشد، بایستی برنامه های توسعه را با تکیه برظرفیت های بومی منطقه و گسترش اشتغالات و منابع درآمدی مثبت برای مملکت دنبال کرد نه به اتکاء فعالیت‌های مخرّب قاچاق کالا. رضایت مردمان بومی باید با کارآفرینی و اشتغال مولد جلب شود و عمران و توسعه مناطق مرزی باید متکی بر زیرساخت ها و پتانسیل های منطقه ای پی‌ریزی گردد. 

آب، خاک و مرتع سه پتانسیل شناخته شده کهن منطقه هستند. در این شهرستان 23500 هکتار زمین زراعی وجود دارد اما متاسفانه عمده آن ها(18900 هکتار) اراضی دیم هستند که بازدهی آن چنانی ندارند ولی در صورت سرمایه گذاری با توجه به منابع آب موجود، قابلیت تبدیل به زراعت آبی را دارند .نیمی از 2971 هکتار از باغات نیز دیم هستند. میانگین 720 میلی متر بارش سالانه که سه برابر متوسط کشور است ظرفیت خوبی برای منابع آبی و مراتع مناسب فراهم آورده اما به شکل بهینه مورد بهره برداری قرار نمی‌گیرد. وسعت مراتع این شهرستان 50000 هکتار است و اغلب از مراتع درجه یک هستند. بیش از 80000 هکتار جنگل نیز ظرفیت طبیعی خوبی ارائه داده و شیلات و زنبورداری هم ظرفیت زیادی برای رشد دارند.

به طور کلی مناطق مرزی غرب کشور که از قدیم سرزمین کشاورزی( دامپروری، زراعت و باغداری )بوده اند، امروزه نیز واجد قابلیت های نهفته زیادی در این زمینه می باشند. در اولین سرشماری نفوس و مسکن کشور که در سال 1335 به عمل آمد ، بیش از 75 درصد جمعیت این مناطق در بخش کشاورزی و دامپروری به کار اشتغال داشتند این در حالی است که نسبت جمعیت بخش کشاورزی کل کشور دراین سال حدود 55 درصد بود. در سرشماری به عمل آمده در سال 1345، جمعیت بخش کشاورزی در این مناطق به حدود73 درصد و در کل کشور به 46.2 درصد کاهش یافت. ده سال پس از آن، درصد جمعیت بخش کشاورزی در شهرستان-های کردنشین مرزی حدود 50 درصد و در کل کشور 34 درصد بود. در اولین سرشماری انجام شده در سال-های پس از پیروزی انقلاب اسلامی که ملازم به ناآرامی های کردستان بود بخش کشاورزی حدود 45 درصد از جمعیت شاغل را جذب نموده و در کل کشور نیز 29.1 درصد از جمعیت را شاغلان بخش کشاورزی تشکیل می دادند. نسبت جمعیت بخش کشاورزی در شهرستان بانه در سال های 1375 و 1385 به ترتیب به حدود 33 درصد و حدود 23 درصد تنزل نمود و در کل کشور نیز به ترتیب به 22.8 درصد و 18 درصد رسید. در آخرین سرشماری صورت گرفته (1390) در شهرستان بانه 17 درصد ودر کل کشور 19 درصد از شاغلان در بخش کشاورزی به کار اشتغال داشته‌اند. بنابراین شناسایی ظرفیت‌های طبیعی منطقه اعم از ظرفیت‌های مورد اشاره یا سایر ظرفیت‌های طبیعی چون منابع معدنی و همچنین موقعیت‌های ناشی از مرز و غیره،  و سرمایه‌گذاری دولت برای ایجاد و تقویت زیرساخت‌ها و زمینه سازی برای جلب سرمایه‌های بخش غیردولتی به منظور ایجاد و گسترش اشتغالات مفیدی که بتوانند جایگزین فعالیت‌های کاذب قاچاق گردند پس از انجام طرح‌های مطالعاتی از توصیه‌های این گزارش است.

نسخه pdf گزارش را از بخش مستندات مرتبط دریافت کنید.