صادرات پسته و رقابت در بازار جهانی

اقتصاد پنهان: پسته در کنار فرش و خاویار مرغوب ایران در عرصه تجارت خارجی و صادرات، شهرتی جهانی دارد. در گذشته‌های دور بازار جهانی پسته، به خاطر رشد بی‌سابقه اقتصادی در کشورهای پرجمعیت در حال توسعه نظیر چین، روسیه، خاورمیانه، هند و آسیای میانه که همگی به خاطر سابقه ارتباط فرهنگی با ایران دارای شناخت تاریخی از پسته هستند، شدیداً در حال رشد بوده و علایم پیشی گرفتن تقاضا بر عرضه به‌طور کامل مشهود است.

اهمیت و مزیت نسبی
با صرف سالیانه هفت تا ده هزار متر مکعب آب در هکتار، دستیابی به 3 تا 3.5 تن محصول جو به ارزش 1200 هزار تومان در هکتار مقدور است، با صرف همان میزان آب سالیانه می‌توان 1200 کیلوگرم پسته خشک به ارزش قریب 8 تا 10 میلیون تومان در هکتار برداشت کرد.در مناطق پسته کاری ایران بافت شنی لومی که یک بافت متوسط است بهترین محصول را تولید می‌نماید. در برخی از مناطق وحتی در بافت‌های سنگین‌تر خاک مثل لوم ـ رسی ـ سیلتی و حتی لوم ـ رسی محصول مناسبی تولید شده است. مناسبت‌ترین خاک برای کشت و پرورش پسته از نظر عمق، خاک‌هایی عمیق همراه با بافت یکنواخت می‌باشند. بیش از نیمی از کشور دارای این شرایط زیستی اقلیمی است.
در چهار دهه اخیر، محور توسعه شمال استان کرمان و بخش‌های مهمی از استان‌های کویری، از یزد تا خراسان، بر تولید محصول پسته استوار بوده است. مناطق روستایی شمال کرمان به برکت پسته امروز مناطقی آباد و با جمعیت انسانی توسعه‌یافته‌تر از متوسط کشور هستند. اصل معیشت بیش از 150 هزار خانوار ایرانی با قریب یک میلیون عضو نیز از تولید، فرآوری، تجارت و صادرات پسته تأمین می‌شود.
توسعه باغ‌های پسته در مناطق جنوب شرق و شرق کشور، سبب ایجاد شبکه به هم تنیده و گسترده‌ای از باغ‌ها، روستاها، راه‌های مواصلاتی، شبکه‌های برق و گسترش اسکان مردم در پهنه بیابان شده و بی‌تردید تأثیر گسترده‌ای بر امنیت و اقتدار دفاعی کشور در مناطق نزدیک با مرزهای بی‌ثبات پاکستان و افغانستان به جای گذاشته است.
صنعت پسته ایران بیش از 200 هزار فرصت اشتغال دایم در کشور ایجاد کرده است.  فرصت‌های اشتغال فصلی گسترده این صنعت، درآمد فصلی مهمی برای جمعیت‌های کارگری شرق و جنوب شرق کشور فراهم آورده است. پسته با احداث 450 هزار هکتار باغ در مناطق بی‌آب و علف و گرم کشور نقش مثبتی در بهبود اکوسیستم مناطق بیابانی و تلطیف شرایط محیطی برای سکونت انسان بازی می‌کند. و در کنار آن به عنوان آیتم اصلی صادرات کشاورزی ایران، همواره در مقام اول این بخش قرار دارد.
پسته در کنار فرش و خاویار مرغوب ایران در عرصه تجارت خارجی و صادرات، شهرتی جهانی دارد. در گذشته‌های دور بازار جهانی پسته، به خاطر رشد بی‌سابقه اقتصادی در کشورهای پرجمعیت در حال توسعه نظیر چین، روسیه، خاورمیانه، هند و آسیای میانه که همگی به خاطر سابقه ارتباط فرهنگی با ایران دارای شناخت تاریخی از پسته هستند، شدیداً در حال رشد بوده و علایم پیشی گرفتن تقاضا بر عرضه به‌طور کامل مشهود است.
کاشت باغ‌های جدید پسته در ایالت کالیفرنیا و اخیراً در ایالت آریزونا بیش از پیش در حال توسعه بوده و تولید پسته آمریکا در حال پیشی گرفتن از تولید پسته ایران است. حدود 70 درصد این تولید روزافزون، تحت کنترل یا نفوذ یک شرکت به نام پارامونت قرار دارد. این شرکت پسته را تولید، برداشت، فرآوری، برشته، بسته‌بندی و در فروشگاه‌های سراسر جهان با عنوان خود عرضه می‌کند. بنابراین ایران رقابت سختی با این کشور در تولید و عرضه جهانی آن دارد ایران در صادرات پسته کالای فراوری نشده ارسال می‌کند و این به ضرر توسعه و صادرات پسته ایران است.

آسیب شناسی در سالهای اخیر
در واقع کشورهای پیشرفته امکاناتی دارند که ما نداریم. با این وجود تقاضا برای پسته ایران در اروپا افزایش یافته است هم به دلیل کیفیت و مزه پسته ایران و هم به دلیل عملکرد پسته آمریکا دربازار اروپا. شرکت پارامونت تلاش می‌کند پسته را با برند خودش وارد اروپا کند و اروپائی‌ها از این موضوع خوششان نمی‌آید. آنها می‌خواهند با سلیقه خودشان پسته را عرضه کنند و البته ارزش افزوده را هم نصیب خودشان کنند لذا اگر اگر ما بتوانم پسته خود را فرآوری شده و با بسته بندی های مناسب با ذائقه مردم هر کشور عرضه کنیم مطمئناً بازار پسته ایران دراروپا توسعه یافته، ارزش افزوده بسیاری نصیب کشور خواهد شد.
کارشناسان، پسته را نعمتی خدادادی می‌دانند که خوشبختانه با وجود تمام تلاش‌های صورت گرفته در گوشه و کنار جهان پسته ایران  از لحاظ کیفیت و کمیت و رشد آن در مناطق وسیع کویری و بیابانی همچون استان سمنان و به ویژه دامغان و همچنین در استان کرمان و به ویژه رفسنجان حرف اول را می‌زند و می‌تواند به یکی از پایه‌های اصلی اقتصاد غیرنفتی کشور مبدل شود.
پس از انقلاب اسلامی برخی از سیاست‌های اقتصادی منجر به شکل گیری قاچاق این محصول ارزشمند به دیگر کشورها گردید در دوره ای مقرر شد ، صادرکنندگان ارز حاصل از صادرات را به بانک مرکزی و به قیمت رسمی بفروشند در صورتی که پسته به قیمت تمام شده داخلی تهیه و صادر می‌شد و این قیمت با قیمت ارز رسمی تفاوت داشت و این تفاوت ارز رسمی و قیمت تمام شده داخلی منجر به ضرر می شد. پیشنهاد شد برای این کالای کشاورزی استراتژیک، ارز حاصل از صادرات را از پیمان ارزی مستثنی کنند و به قیمت گرانتر بخرند اما با این توصیه مخالفت شد. این سیاست منجر به  قاچاق پسته و رواج آن گردید در واقع عده ای پسته را قاچاق می‌کردند و از این طریق یا سرمایه شان را خارج می‌کردند و یا با ارز حاصل، کالا خریداری و به داخل کشور قاچاق می‌کردند و سود می‌بردند. دولت وقت بعد از آنکه متوجه قضیه شد به صادرکنندگان اجازه داد که پیمان ارزی را به بانک فروخته و واریزنامه بگیرند و آن را در بازار به واردکنندگان بفروشند. به تدریج قیمت این واریزنامه ها افزایش یافت و صادرکنندگان از این طریق بخشی از هزینه ها را جبران می کردند.

پسته دامغان
پسته دامغان با گردش اقتصادی بیش از شش هزار میلیارد ریال، یکی از بهترین محصولات کشاورزی در استان سمنان است. در گذشته صادرات و از جمله صادرات پسته دامغان از طریق استان کرمان به ویژه شهر‌های کرمان، رفسنجان و.. انجام می شده است اما اخیرا با مساعدت وزارت بهداشت و درمان وآموزش پزشکی و سازمان استاندارد در حیطه راه اندازی آزمایشگاه‌های مورد نیاز برای آزمایش کیفیت پسته و بهینه سازی آن برای صادرات، گمرک اختصاصی صادرات پسته در استان سمنان ایجاد شده است
بخش اعظمی از پسته تولیدی در استان سمنان به صورت خام به فروش می‌رسد و از همین روی لازم است زمینه فراوری این محصول خاص و مهم را در استان سمنان فراهم کرد
پسته دامغان با ایجاد ارزش افزوده در آن می‌تواند به یک برند بین‌المللی برای استان سمنان و شهرستان دامغان تبدیل شود. و جای خود را در اقتصاد کشور و تا حدودی در تجارت جهانی این کالا بیش از گذشته باز کند.
گمرکات استان سمنان قرار است تا دو سه ماه آینده الکترونیک شود تا نیازی به حضور فیزیکی صادرکنندگان و واردکنندگان کالا نباشد.

قاچاق پسته
با توجه به آغاز فصل برداشت پسته و انجام اقدامات لازم جهت فروش و توزیع و صادر کردن آن لازم است به این محصول مهم توجه کرد کشفیات این کالا در طی چهار سال گذشته به شرح زیر است:

ردیف  سال ارزش (ریال)
1 1389 29555323
2 1390 اعلام نشده
3 1391 6253325226
4 1392 21106989

 توضیح آنکه افزایش کشفیات در سال 91 غیر طبیعی است و احتمالا مربوط است به گران شدن ناگهانی پسته در داخل ایران که قیمت آن به حدود کیلویی 500000 ریال افزایش یافته است . جالب‌تر آنکه معمولا کشفیات پسته خروجی در سال‌های پیشین وجود نداشته اما از سال 1389 گزارش کشفیات این کالا نیز ظهور و بروز یافت.

جمع بندی و پیشنهاد
1- رقابت در تولید محصول با کیفیت پسته در دنیا به ویژه با آمریکا جدی بوده و لازم است مسؤولان اتاق بازرگانی ایران برنامه ربزی دقیقی برای رقابت و صدور این محصول استراتژیک کشاورزی نمایند.
2- ممنوعیت صدور پسته موجب شروع بازار قاچاق آین محصول شده بنابراین لازم است تدابیری معقولانه‌تر در این زمینه بکار گرفته شود.
3- قاچاق پسته قبلا وجود نداشته و صفر بوده است و چندین سال است که دائم روبه رشد است از این روی می بایست گمرک‌های تخصصی صادرات پسته در دو استان اصلی تولید پسته را تقویت کرد.
4- در استان کرمان و به ویژه شهرستان رفسنجان که محصول پسته آن شهرت جهانی دارد باید آزمایشگاه های مدرنی ایجاد شود تا این محصول بتواند کیفیت خود را حفظ نماید و در رقابت با سایر کشورهای جدید تولید‌کننده بتواند همچنان مقام خود را حفظ نماید.
5- در استان سمنان مواد و معدن به صورت خام به کشور‌های دیگر ارسال شده و فرآوری نمی‌شود لذا ارزش افزوده‌ای نخواهد داشت و این به ضرر کشور است.
6- استان سمنان از استان‌های کویری و بسیار حساس کشور است که متاسفانه محصولات کشاورزی آن فرآوری نشده و به خارج از کشور ارسال می‌شود.
7- پسته دامغان در صورت همکاری بیشتر سازمان‌ها و ارگان‌های مرتبط و با توجه به سابقه طولانی آن در صدور به کشور‌های دیگر می تواند به یک برند بین‌المللی تبدیل شده به شرط آنکه تجهیزات و شرایط لازم برای رقابت با پسته دیگر کشورها فراهم آید.
8- در گذشته کشفیات پسته وجود نداشته ولی حدودا از سال 1389 این روند آغاز شده و این به معنای وجود قاچاق این کالا در استان است.