سامانه ردیابی، رهگیری و کنترل اصالت کالاهای سلامت‌محور (TTAC)

اقتصاد پنهان - اقلام سلامت‌محور شامل دارو، مکمل‌های تغذیه‌ای، مواد غذایی، لوازم آرایشی و بهداشتی و تجهیزات و ملزومات پزشکی تأثیر به‌سزایی در حفظ و ارتقاء سلامت جامعه داشته و در عین حال سهم قابل توجهی از واردات کشور را به خود اختصاص می‌دهند.

با توجه به حجم و ارزش تجارت کالاهای سلامت‌محور، فرصت‌های تولید و اشتغال بسیاری در این حوزه وجود دارد که با قاچاق این کالاها از دست می‌رود. گذشته از آن‌که کالاهای سلامت‌محور رتبه اول حجم قاچاق را در بین گروه‌های کالایی به خود اختصاص داده است، قاچاق این گروه کالایی، ضرر و زیان‌ غیرقابل جبرانی بر پیکره‌ی سلامت جامعه وارد می‌نماید. وجود مصادیق کشف و شناسایی مقادیر کثیر و متنوعی از اقلام سلامت‌محور قاچاق و تقلبی که اغلب فاقد استاندارد بوده و در صورت استفاده خسارات جانی و مالی بسیاری را متوجه مصرف‌کنندگان می‌کند و نیز سوءاستفاده از ارز تخصیصی دارو و پرداخت بیمه به برخی داروهای قاچاق در گذشته، شواهد حائز اهمیتی در تبیین حساسیت موضوع است.

برخی از مصادیق خسارت کالاهای سلامت‌محور قاچاق و تقلبی در حیطه سلامت جامعه، عبارتند از:
1- تجهیزات پزشکی: استفاده از دستگاه فشارسنج تقلبی قاچاق و فاقد استاندارد و در نتیجه تشخیص اشتباه فشار خون یک مادر باردار، در نهایت منجر به مرگ فرزند این مادر شده است. توجه به این نکته حائز اهمیت است که اگر قیمت کالای دارای اصالت را 500هزارتومان در نظر بگیریم، با فرض حاشیه سود حداکثری 50 % در تقلب و قاچاق این کالا و درنظرگرفتن سایر احتمالات وقوع حادثه برابر 5%، قاچاقچیان در ازای سودی 5 میلیون تومانی، مرگ حداقل یک انسان را رقم زده‌اند!
2- دارو و مکمل‌های تغذیه‌ای: داروی ضد انعقاد خون برای یک بیمار تجویز شده، لیکن آن بیمار داروی تقلبی و قاچاق را (که در خوشبینانه‌ترین حالت فاقد ماده مؤثره و اثرگذاری لازم است) به تناوب مصرف نموده است، این موضوع به سادگی منجر به مرگ یک انسان شده است. همچنین وجود مصادیق نابیناشدن فرد بر اثر مصرف داروی تقلبی اوستین، یا از دنیا رفتن ورزشکاری که با هزار امید و آرزو پرورش می‌یابد و در اثر استفاده از مکمل‌ ورزشی تقلبی و قاچاق، قابل اغماض نیست.
3- لوازم آرایشی و بهداشتی: وجود گزارش‌های متعدد در ارتباط با آثار سوء مصرف کالاهای فاقد استاندارد بر سلامت چشم و پوست و موی افراد لزوم تشدید نظارت بر این حوزه را مشخص می‌نماید. نعمت بینایی و سلامت انسان با هیچ هزینه و ثروت ریالی قابل مقایسه نیست. این موضوع زمانی نگران‌کننده‌تر است که بدانیم از میان لوازم آرایشی و بهداشتی قاچاق، بالغ بر 90 درصدشان تقلبی و فاقد استاندارد هستند.
4- مواد خوراکی و آشامیدنی: آحاد جامعه به شکل متناوب با مواد غذایی سر و کار دارند، فارغ از تقلبی بودن و غیر استاندارد بودن موادی که به صورت قاچاق وارد کشور می‌شوند، اغلب کالاهای قاچاق از طریق شناورها، کانتینرها و وسایل نقلیه‌ای حمل می‌شود که گاهی دمای هوای داخل آن‌ها به 70 درجه سانتی‌گراد می‌رسد. به دلیل عدم کنترل بهداشتی محصولات قاچاق و غیرمجاز وجود مواد سرطان‌زا مانند بنزوات سدیم و افزودنی‌های غیرمجاز، از جمله مخاطرات دیگر این حوزه محسوب می‌شود. با مصرف این مواد غذایی فاسد و غیر استاندارد، جان و سلامت آحاد جامعه به خطر می‌افتد.
علاوه بر موارد مذکور، در سطح کلان، بروز مخاطرات بیوتروریسم در تمامی گروه‌های کالایی سلامت‌محور محتمل است. توجه به هر یک از مصادیق مذکور به‌تنهایی برای درک حساسیت موضوع و لزوم صرف زمان و هزینه در مقابله با قاچاق کالاهای سلامت‌محور کافی است، چرا که ارزش جان و سلامت انسان قابل مقایسه با ارزش‌های مادی و مالی نیست. خداوند متعال در آیه 5 سوره مائده می‌فرماید: «هرکس جان انسانی را بگیرد گویا جان تمام بشریت را گرفته و هرکس جان انسانی را نجات دهد گویا جان تمام انسان‌ها را نجات داده است». لذا سوداگرانی که با هدف سود بیشتر به دنبال قاچاق محصولاتی هستند که با جان و سلامت مردم جامعه سر و کار دارد قدم به وادی پرخطری گذاشته‌اند. از سوی دیگر تلاش بیشتر در پیش‌گیری و مقابله با قاچاق کالاهای سلامت‌محور هر لحظه می‌تواند منجر به نجات جان افراد جامعه شود و مبارزه با قاچاق این گروه کالایی جزو اولویت‌های ستاد بوده و هست، لذا تلاش کلیه‌ی نهادها و افرادی که در پیشگیری و مبارزه با قاچاق این گروه کالایی فعالیت مناسب دارند، ستودنی بوده و سهل‌انگاری و عدم اهتمام کافی در رسیدگی به این موضوع نابخشودنی است.
با عنایت به حساسیت موضوع و در راستای حفظ سلامت جامعه، در قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز (مصوب 1392 و اصلاحات بعدی) توجه ویژه‌ای به مبارزه با قاچاق و تقلب این گروه کالایی و رصد هوشمندانه تبادلات کالا و ارز شده است (اختصاص مواد 18 و 27 قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز به اقلام سلامت محور و مواد 5، 6 و 13 قانون مذکور به ایجاد سامانه‌های هوشمند).
پس از بررسی و تحلیل آمارهای رسمی، بر اساس فرامین رهبر معظم انقلاب (مدظله‌العالی)، سیاست‌های کلی نظام سلامت، سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی و قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز، در نهایت «برنامه جامع پیشگیری و تشدید مبارزه با قاچاق کالاهای سلامت‌محور» شامل 12محور اصلی اقدام، 64 زیربرنامه و 3 شیوه‌نامه اجرایی، تهیه و به تصویب رسید و در تاریخ 23/11/95 به دستگاه‌های عضو ستاد ابلاغ شد.
از راهبردهای اصلی این برنامه، آسیب‌شناسی عوامل اقتصادی، سیاسی و امنیتی مؤثر بر قاچاق، انضباط‌بخشی و شفاف‌سازی گردش کالاهای سلامت‌محور در سطح عرضه، حمایت از تولید رقابت‌پذیر داخلی و تسهیل واردات قانونی، اشراف اطلاعاتی همه‌جانبه به تمامی ابعاد و لایه‌های قاچاق، تقویت نظارت و بازرسی، ارتقاء کیفی رسیدگی به پرونده‌های قاچاق و ارتقاء فرهنگ عمومی و نهادینه‌سازی قبح فعل و مصرف قاچاق است.
برخی نتایج اجرای برنامه‌ی مذکور در حوزه کالاهای سلامت‌محور در سال اول اجرا(منتهی به بهمن‌ماه 96)، به شرح ذیل است:
• تسهیل تجارت قانونی ضمن کاهش بازه زمانی ترخیص کالاها
• ایجاد و ارتقاء قابلیت استعلام و تشخیص کالای اصل از کالای قاچاق (صدور شناسه رهگیری بر روی اقلام کالایی)
• تهیه و ابلاغ فهرست‌های روزآمد کالاهای قاچاق و در معرض قاچاق
• پایش فضای مجازی (مسدود نمودن سایت‌های متخلف و پیگیری تخلفات مربوط به عرضه کالاهای قاچاق در فضای مجازی)
• افزایش ریسک قاچاق کالاهای سلامت‌محور ضمن افزایش کشفیات مربوطه به میزان 40%
همچنین از جمله اقدامات اصلی، راه‌اندازی سامانه ردیابی، رهگیری و کنترل اصالت بر پایه سیستمی‌سازی اسناد تجاری و مجوزها و نیز ردیابی و رهگیری اقلام سلامت محور در زنجیره تأمین، توزیع، عرضه و مصرف این اقلام با همکاری وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، وزارت صنعت، معدن و تجارت و وزارت رفاه، کار و امور اجتماعی از سال 92 در دستور کار قرار گرفته و طرح اتصال سامانه ردیابی، رهگیری و کنترل اصالت سازمان غذا و دارو (موسوم به TTAC) و سامانه جامع تجارت ایران از سال 94 آغاز و ضمن سیستمی‌سازی فرآیند صدور و ارسال مجوزهای واردات و صادرات به دستگاه‌های همکار، تاکنون بالغ بر 600 هزار شناسه کالا، بیش از 2600 مکان نگهداری کالا (انبار)، 87762 مجوز ورود، 100180 مجوز ترخیص و مجوز واردات به ارزش بیش از 36 میلیارد دلار در ارتباط بین سامانه TTAC با دستگاه‌های همکار حوزه تجارت صادر شده است.
بر اساس نقشه راه مورد توافق چندجانبه سازمان غذا و دارو، سازمان تأمین اجتماعی و سازمان بیمه سلامت ایران، سازمان‌های بیمه‌گر پوشش بیمه‌ای داروها را طی زمان‌بندی مشخص منوط به اخذ تأیید اصالت از سامانه TTAC خواهند نمود. این امر  با جلوگیری از تحویل داروی تقلبی، قاچاق و تاریخ‌ مصرف گذشته و حفظ سلامت بیمار، در حوزه‌های دیگر مانند مدیریت هزینه‌های نظام سلامت و بیمه‌های درمانی، مدیریت بازار دارویی و پیش‌بینی کمبودها از ضروریات مبارزه با قاچاق و تقلب دارو است.
در این طرح داروخانه داروی تجویزی بیمار را در زمان تحویل در سامانه بیمه ثبت می‌نماید. طی دو سال اجرای طرح، سرویس‌های ارتباطی بین سازمان غذا و دارو و سازمان‌های بیمه‌گر در شش نسخه ارتقاء یافته است. در نسخه ششم این سرویس علاوه بر استعلام دارو، امکان استعلام تکراری آن حذف شده و هر شناسه صرفا به تعداد داخل بسته‌بندی داروی مربوطه امکان استعلام دارد. همچنین در این سرویس داروهای تاریخ گذشته با پاسخ "غیراصیل رد شده" و امکان مقایسه داروی تحویلی با داروی تجویزی از طریق در اختیار قراردادن کد ژنریک توسط سازمان غذا و دارو میسر شده است.
برای نمونه در نتیجه اجرای نسخه ششم سرویس طی بازه زمانی دو ماهه منتهی به بهمن 96 در سازمان تامین اجتماعی، بالغ بر 834 هزار قلم دارو به ارزش 2.3 تریلیون ریال استعلام شده و از فروش بالغ بر 1000 قلم داروی تاریخ انقضا گذشته و فاقد استاندارد به ارزش بیش از 130 میلیون ریال این سازمان جلوگیری شده است.
از ظرفیت‌های سامانه TTAC در شفاف سازی گردش کالاهای سلامت‌محور، ارتقاء قابلیت تشخیص کالای اصل از کالای غیرمجاز و قاچاق با استعلام کد مندرج بر روی برچسب اصالت و سلامت، از طریق نصب اپلیکیشن رایگان سامانه، استعلام از طریق سایت سامانه (www.ttac.ir) و یا ارسال پیامک به شماره 20008822 است. همچنین در ارتباط با برچسب‌های اصالت و سلامت، توجه به این نکته ضروری است که وجود برچسب اصالت بر روی محصول به تنهایی گویای اصالت محصول نیست بلکه استعلام کد مندرج بر روی برچسب و پاسخ مثبت دریافتی از سامانه گویای اصالت و سلامت آن کالاست.
اگرچه اهتمام سازمان غذا و دارو در راه‌اندازی این سامانه قابل تقدیر است لیکن وجود موانع و مشکلاتی مانند عدم همکاری مناسب برخی سازمان‌های بیمه‌گر در تکمیل زنجیره مبارزه با قاچاق، پیچیدگی شماره پیامکی استعلام، کشف 15 سامانه پیامکی جعلی منسوب به سامانه و دستگیری عاملین آن و همچنین پایین بودن شاخص درصد استعلام از سامانه (حدود 5 %)، ضرورت توجه ویژه به‌منظور رفع مشکلات مربوطه و لزوم همکاری هرچه بیشتر اصحاب رسانه در معرفی و اطلاع‌رسانی گسترده طرح به عموم جامعه بیش از پیش احساس می‌‌شود. با عنایت به وظیفه ذاتی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در حفظ و صیانت از سلامت جامعه، وظیفه اصلی پیشگیری و مقابله با ورود محصولات سلامت‌محور غیرمجاز بر دوش زیرمجموعه‌های آن وزارتخانه است و در این میان، نقش سازمان غذا و دارو در تأمین سلامت کالاهای سلامت‌محور پررنگ‌تر از سایر بخش‌هاست، لیکن دستیابی به افق چشم‌انداز برنامه‌ها، مستلزم همکاری تمامی دستگاه‌های عضو ستاد است.
در راستای تحقق شعار حمایت از کالای ایرانی و بر اساس پایش برنامه‌های در دست اجرا، اولویت ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق کالاهای سلامت‌محور در محورهای پیشگیری از قاچاق، حمایت از تولید داخل، فراهم‌نمودن زمینه‌های تولید مشترک با نشان‌های تجاری مطرح دنیا (برای کالاهایی که تولید داخل ندارند)، ساماندهی صنوف و تمرکز بر اطلاع‌رسانی، آموزش و فرهنگ‌سازی است و در محورهای مقابله‌ای توجه ویژه بر مقابله با قاچاق سازمان‌یافته، اقدام قطعی برابر ماده 27 قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز در مجازات جرائم قاچاق کالاهای فاسد و تقلبی برابر مجازات کالاهای ممنوعه (حبس تا 5 سال و جریمه‌ تا 10 برابر ارزش کالاهای قاچاق) و ساماندهی معافیت‌ها ضمن نظارت جدی بر ممنوعیت و جلوگیری از ورود کالاهای سلامت‌محور از طریق مناطق آزاد خواهد بود. همچنین با توجه به ضرورت پیشبرد سامانه‌های الکترونیکی، در سال جاری تکمیل سامانه‌های مرتبط با شفاف‌سازی گردش کالاهای سلامت‌محور از اولویت‌های اصلی ستاد است؛ که انتظار می‌رود با اهتمام دستگاه‌های عضو ستاد و کمیسیون‌های استانی برنامه‌ریزی، هماهنگی و نظارت بر مبارزه با قاچاق کالا و ارز، نتایج مطلوبی حاصل شود.


معاونت برنامه‌ریزی، نظارت و هماهنگی اقتصادی؛ فروردین‌ماه 1397