برآورد حجم قاچاق کالا در سال ۱۳۹۵

اقتصاد پنهان-پس از ابلاغ قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز در اواخر سال ۱۳۹۲، بر اساس ماده ۱۶ قانون، ستاد مرجع تخصصی ارائه آمار کشفیات قاچاق و برآورد حجم تعیین شد.

به گزارش اقتصاد پنهان، در حالت کلی 24 روش برای برآورد حجم اقتصاد پنهان وجود دارد، که از این 24 روش، حدود 5 روش را می‌توان در برآورد حجم قاچاق مورد استفاده قرر داد. این روش‌ها عبارتند از: روش شکاف عرضه و تقاضا، اختلاف تجارت بین کشوری، درصد کشفیات، میمیک و میدانی.
سابقه برآورد حجم قاچاق در کشور بطور رسمی از سال 1387 شروع گردیده است. با توجه به تشکیل ستاد مرکزی مبارزه با قاچاق کالا و ارز در سال 1381 بر اساس فرمان مقام معظم رهبری، پس از تشکیل ستاد، در سال 1387 برای اولین بار، حجم قاچاق در کشور توسط ستاد برآورد گردیده است. این برآورد با همکاری دانشگاه تربیت مدرس و با استفاده از روشهای شکاف عرضه و تقاضا، اختلاف تجارت بین کشوری، درصد کشفیات و میدانی صورت گرفته است.
پس از ابلاغ قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز در اواخر سال 1392، بر اساس ماده 16 قانون، ستاد مرجع تخصصی ارائه آمار کشفیات قاچاق و برآورد حجم تعیین شد. لذا از سال 1392، برآورد حجم قاچاق حسب قانون در ستاد انجام شده است. بدین منظور برای برآورد سال 1392 از روشهای شکاف عرضه و تقاضا، اختلاف تجارت بین کشوری و درصد کشفیات استفاده شد.
همچنین به منظور مقایسه روشهای موجود برای برآورد حجم قاچاق، از دانشگاههای معتبر کشور دعوت بعمل آمد تا با استفاده از ظرفیت علمی دانشگاه‌ها در این زمینه بهترین روش در برآورد حجم قاچاق شناسایی شود. پس از انتخاب یکی از دانشگاه‌ها (دانشگاه تربیت مدرس) در سال 1393، پروژه تحقیقاتی در خصوص روش‌های برآورد حجم قاچاق انجام شد، نتایج بدست آمده از تحقیق مذکور نشان داد که روش شکاف عرضه و تقاضا به عنوان بهترین روش (کم خطاترین روش نسبت به روش‌های دیگر) برای برآورد حجم قاچاق است.
لذا در سال 1394، کارگروه برآورد حجم قاچاق با حضور 11 دستگاه و پژوهشکده اقتصاد دانشگاه تربیت مدرس تشکیل شد. اعضای کارگروه عبارتند از: وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، وزارت جهاد کشاورزی، وزارت صنعت، معدن و تجارت، گمرک ایران، وزارت امور اقتصادی و دارایی، ناجا، واجا، مرکز آمار ایران، سازمان تعزیرات حکومتی، سازمان حمایت از مصرف کنندگان و تولید کنندگان و بانک مرکزی.
پس از تشکیل کارگروه و بررسی نتایج پروژه تحقیقاتی صورت گرفته، دستورالعمل تبصره 1 ماده 16 قانون که نحوه گردآوری و جمع بندی آمار و اطلاعات حوزه قاچاق را معین می‌نماید، به تصویب کارگروه برآورد حجم قاچاق رسید. لذا بر اساس پروژه تحقیقاتی و مصوبات کارگروه برآورد حجم قاچاق، روش شکاف عرضه و تقاضا به عنوان اصلی ترین روش در برآورد حجم قاچاق انتخاب شد.

به منظور استفاده از روش شکاف عرضه و تقاضا، کالاهای منتخب تعیین ‌شد، دلایل انتخاب کالاهای منتخب عبارتند از:

1. کالاهایی با بیشترین کشفیات قاچاق مانند مواد غذایی، لوازم خانگی.
2. کالاهایی که در داخل تولید می‌شوند مانند پوشاک، کفش، سیگار.
3. کالاهای استراتژیک مانند طلا.
4. اقلام ممنوعه مانند مشروبات الکلی.
5. کالاهای دارای آثار فرهنگی مانند اسباب بازی.
6. کالاهای سلامت محور مانند دارو.

فرمول مورد نظر در روش شکاف عرضه و تقاضا به صورت زیر است:
واردات-تولید+صادرات +مصرف=شکاف عرضه و تقاضا
لذا پس از انتخاب کالاهای منتخب، برای محاسباتی نمودن فرمول فوق به ازای هر قلم کالا یا گروه کالایی منتخب، بر اساس دستورالعمل ماده 16 قانون، آمار و اطلاعات مورد نیاز برای برآورد حجم قاچاق از روش شکاف بین عرضه و تقاضا، از دستگاههای مربوطه اخذ گردید. به عنوان نمونه میزان صاردات و واردات کالایی از گمرک ایران و آمار تولید از وزارت صنعت، معدن و تجارت، وزارت جهاد کشاورزی و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی.
از طرفی در حوزه مصرف، مرکز آمار ایران طرح هزینه و درآمد خانوار را اجرا می‌نماید که با استفاده از این طرح، تنها میزان مصرف خانوار محاسبه می‌گردد و میزان مصرف کل برآورد نمی‌گردد. لذا به منظور برآورد کل مصرف، یک پروژه تحقیقاتی اجرا گردید که با استفقاده از نتایج طرح هزینه و درآمد خانوار و ماتریس داده و ستانده، میزان مصرف کالاهای منتخب برآورد شد.

در ذیل نتایج بدست آمده از برآورد حجم قاچاق در سال 1387 و سالهای 1392 تا 1395 نشان داده شده است. در جدول ذیل ارقام به میلیارد دلار است.

نوع قاچاقسال 1387سال 1392سال 1393سال 1394سال 1395
قاچاق ورودی 16 17.2 15.7 14.5 12.1
قاچاق خروجی 3.2 7.8 4.1 1 0.5


شایان ذکر است که در بررسی روشهای برآورد حجم و دلایل انتخاب روش شکاف عرضه و تقاضا،  می توان به نکات ذیل توجه نمود:
1. روش اختلاف تجارت بین کشوری:
روش شکاف تجارت بین کشوری در برخی از موارد مانند قاچاق گوشی تلفن همراه و برخی دیگر از کالاها، کاربرد نداشته و غالبا نتایج با دامنه تغییر بالایی همراه می‌باشد، به عنوان نمونه بر اساس برآوردی که توسط دو نهاد کشور از روش اختلاف تجارت بین کشوری، حجم قاچاق بدست آمده، اختلاف یا فاصله‌ای در حدود 15 میلیارد دلار وجود دارد که نشان از عدم ثبات در روش اختلاف تجاری بین کشورها دارد. همچنین این روش وابسته به سناریو سازی است که موجب وارد نمودن تحلیل کارشناسی در ارائه آمار است. لذا اکتفا به این روش و استفاده از آن برای برآورد، منطقی به نظر نمی‌رسد و این روش تنها برای صحت سنجی یا پشتیبانی آمارها مناسب می‌باشد و نه برای برآورد حجم قاچاق.

2. روش درصدکشفیات قاچاق:
این روش وابسته به میزان کشفیات قاچاق هر یک از کالاها است. لذا بالا و یا پایین بودن کشفیات قاچاق در برآورد میزان حجم قاچاق می‌تواند تاثیر گذار باشد. از طرفی کشفیات قاچاق ارتباط معنی داری با حجم قاچاق کالاها ندارد. لذا این روش تنها در مواردی استفاده می‌شود که هیچگونه آمار رسمی در کشور موجود نباشد.

3. روش میدانی:
یکی از روشهای برآورد حجم قاچاق بوده که در دستور کار ستاد مبارزه با قاچاق کالا و ارز می‌باشد. شایان ذکر می‌باشد طرح اولیه برآورد میدانی در حال تهیه بوده و بعد از نهایی شدن و تصویب در کارگروه برآورد حجم قاچاق، اجرا خواهد شد.

4. روش میمیک:
این روش با استفاده از تکنیک معادلات ساختاری علل و پیامدهای قاچاق را شناسایی کرده و با تعیین میزان تاثیر هر یک از علل و پیامدها بر روی قاچاق، روند شاخص قاچاق را برآورد می‌نماید.
در انتها ذکر این نکته لازم می‌باشد که از بین روشهای مذکور در سایر کشورها، سه روش شکاف عرضه و تقاضا، اختلاف تجارت بین کشوری و روش میمیک برای بررسی میزان قاچاق و روند شاخص قاچاق مورد استفاده قرار می‌گیرد. اما بدلیل آنکه فراوانی قاچاق در اغلب کشورها محدود به قاچاق سیگار، مواد مخدر، انسان و اسلحه می‌باشد لذا در اکثریت کشورها برآورد حجم کل قاچاق به صورت رسمی منتشر نمی‌‌شود.