مسئله قاچاق کالا در مناطق آزاد تجاری- صنعتی کشور

اقتصاد پنهان- یکی از دغدغه‌های امروزمسؤولان، نقشی است که مناطق آزاد تجاری-صنعتی در قاچاق کالا دارند. عدم وجود موازنه و تراز میان کالاهای ورودی به مناطق آزاد و آنچه از این مناطق به خارج از کشور صادر می‌شود، گواه حجم زیادی از کالاهای خارجی است که به طریق قاچاق و شبه قاچاق از طریق این مناطق به سرزمین اصلی وارد می‌شود و این موضوع با توجه به اینکه در شرایط گذشته و حال بخش عمده این کالاها را اقلام مصرفی تشکیل می‌داده‌اند، اهمیت مسئله را مضاعف ساخته است.

به گزارش اقتصاد پنهان، نویسنده این مطلب مسأله قاچاق کالا در مناطق آزاد تجاری- صنعتی کشور را مورد بررسی قرار داده است که در ذیل می‌خوانید:

در کشور ما اکنون 8 منطقه آزاد تجاری- صنعتی و 30 منطقه با عنوان مناطق ویژه اقتصادی فعالیت دارند. در ایران نیز به مانند سایر کشورها از تأسیس مناطق آزاد تجاری– صنعتی نیل به اهدافی اینگونه متصور بوده است: ایجاد و کسب درآمد ارزی، جذب سرمایه‌های خارجی، انتقال تکنولوژی، ایجاد اشتغال، تربیت نیروی انسانی و ارتقاء مهارت های شغلی و مدیریتی، ایجاد پیوندهای صنعتی میان صنایع مناطق آزاد تجاری و صنعتی و اقتصاد ملی، نفوذ در بازارهای خارجی، توسعه منطقه ای، افزایش توان رقابتی و جذب نقدینگی های سرگردان.
ارزیابی میزان تحقق اهداف فوق و بیان تمامی آسیب های مربوط در اینجا میسر نیست. یکی از دغدغه های امروز مسؤولان، نقشی است که این مناطق در قاچاق کالا دارند. عدم وجود موازنه و تراز میان کالاهای ورودی به مناطق آزاد و آنچه از این مناطق به خارج از کشور صادر شود، گواه حجم زیادی از کالاهای خارجی است که به طریق قاچاق و شبه قاچاق از طریق این مناطق به سرزمین اصلی وارد می شود و این موضوع با توجه به اینکه در شرایط گذشته و حال بخش عمده این کالاها را اقلام مصرفی تشکیل می داده‌اند، اهمیت مسئله را مضاعف ساخته است.

محصور نبودن کامل این مناطق و امکان بارگیری و باراندازی غیرقانونی شناورها و یا فراهم بودن امکان تردد کنترل‌نشده وسایل نقلیه، خروج کالا توسط گردشگران و عدم کنترل های جدی درخصوص بار اضافه بر سقف مشخص شده، نشت کالا در مسیر انتقال از اسکله تا منطقه آزاد، امکان جاسازی کالاهای تجاری در میان لوازم مستعمل منزل و خروج بدون تعرفه آن‌ها از منطقه، جاسازی کالا در وسایل نقلیه متعددی که به منطقه تردد می‌کنند، از جمله شیوه های معمول خروج غیرقانونی کالا از مناطق آزاد به مقصد سرزمین اصلی است.
پاره ای مشکلات به نقاط ضعف قانونی و مدیریتی برمی‌گردد و از منظر تجدید نظر در مقررات و رویه های اداره این مناطق بایستی مرتفع گردد. از آن جمله وجود دو گمرک در این مناطق است که مقرر است بنا به مصوبه دولت، گمرک منطقه آزاد حذف گردد و سازوکارهای اجرایی در دست بررسی است. تناقض میان مبارزه با قاچاق و اهتمام در درآمدزایی سازمان مناطق آزاد با توجه به عدم تعیین منابع مالی برای این مناطق مشکل دیگر تلقی می گردد. مشکل در زیرساخت ها (مثل نداشتن فرودگاه مستقل، فاصله اسکله و گمرک تا منطقه آزاد) عدم حصر فیزیکی (کمبود امکانات سخت افزاری و نرم افزاری برای اعمال رویه های نظارت و کنترل)، نبود اشراف اطلاعاتی دستگاه های نظارتی به‌دلیل نبود بانک اطلاعاتی روزآمد، برخط و یکپارچه از هرآنچه در زمینه ورود و صدور کالا، تولید، صدور پروانه، منابع درآمدی و اقلام هزینه ای و به‌طور کلی فعالیت های تجاری، تولیدی، مدیریتی و مانند آن صورت می گیرد، از دیگر مشکلاتی هستند که بسترهای فساد و قاچاق کالا در مناطق آزاد را فراهم آورده‌اند.
در راستای ارتقاء سلامت نظام اداری و مقابله با فساد در بازارچه های مرزی، مناطق آزاد تجاری- صنعتی و ویژه اقتصادی و اسکله‌های خاص، هیئت محترم دولت در تاریخ 8 آذر 1394 برنامه ای راهبردی تصویب و به دستگاه های ذیربط ابلاغ نموده است. دربرنامه راهبردی ارتقاء سلامت نظام اداری و مقابله با فساد درمناطق آزاد تجاری صنعتی و ویژه اقتصادی 11 راهبرد و 12 راهکار عملیاتی تعیین و تکلیف گردیده است.کمیته اجرایی برنامه راهبردی فوق در معاونت برنامه ریزی، نظارت و هماهنگی اقتصادی ستاد تشکیل و جلسات هماهنگی مربوط تاکنون در دو نوبت در اسفند ماه سال 1394 و اردیبهشت ماه سال جاری برگزار گردیده است. یکی از اولویت های کمیته فوق، اتخاذ سازوکارهای حذف گمرک منطقه آزاد و استقرار گمرک جمهوری اسلامی (راهکار عملیاتی شماره 2 برنامه) در مناطق آزاد می باشد. در این زمینه میان گمرک جمهوری اسلامی و شورای هماهنگی مناطق آزاد چالش جدی وجود داشته و هرکدام تعبیر خاص خود را از مصوبه هیئت دولت داشته اند و با وجود جلسات تخصصی میان کارشناسان دو دستگاه فوق، هنوز در زمینه سازوکار اجرایی تصمیم قطعی گرفته نشده، اما مقرر است جلسات تا حصول نتیجه نهایی ادامه یابد. در زمینه برخی دیگر از راهکارهای عملیاتی برنامه راهبردی فوق الاشاره نیز اقداماتی در جریان است؛ ازجمله در زمینه ایجاد یک بانک اطلاعاتی جامع و یکپارچه، تشکیل منطقه انتظامی ویژه در مناطق آزاد و محصور نمودن کامل این مناطق و انسداد درب‌های غیرمجاز، تصمیماتی در کمیته اجرایی گرفته شده و دستگاه هایی در یک برنامه زمانی به اجرا مکلف شده اند.

نویسنده : حبیب اله فصیحی