به بهانه کودتای نظامی در ترکیه؛

روابط کودتای نظامی و اقتصاد پنهان

اقتصاد پنهان-واژه کودتا که از زبان فرانسوی به فارسی وارد شده، به‌صورت coup détat (کوپ دتا) خوانده می‌شود که در لغت «کوپ» به معنای ضربه و«دتا» به معنای دولت است؛ در واقع، ضربه ناگهانی به دولت‌ها را کودتا می‌گویند.

به گزارش اقتصاد پنهان، به‌لحاظ مفهومی، کودتا شگردی سیاسی و کوششی ازسوی یک ائتلاف سیاسی غیرقانونی برای براندازی رهبران حکومت موجود است که ازطریق خشونت یا تهدید به آن انجام می‌گیرد. این خشونت معمولاً محدود و ناگهانی بوده و ازسوی عده‌ای اندک (برخلاف انقلاب که ازسوی بیشتر مردم انجام می‌گیرد) به کار بسته می‌شود.

کتاب «کودتا و ضد کودتا»، نوشته سیدعلی موسوی، عوامل اساسی وقوع کودتا را در فاکتورهای زیر خلاصه می‌کند:
1. تمرکز قدرت
2. اختلاف میان جناح‌های حکومت
3. بی‌تفاوتی مردم
4. ایجاد و تشدید تضادهای داخلی
5. جنگ داخلی
6. جنگ خارجی
7. عدم مشارکت گسترده مردم در امور
8. بحران اقتصادی
9. جنگ روانی
10. ترور شخصیت رهبران

میرسکی، محقق روسی چهار دلیل را برای کودتای نظامی اینچنین بیان می‌دارد:
1. وجود نارضایتی شدید
2. غرق شدن دریک بحران سیاسی درازمدت (نشأت‌گرفته از ناتوانی یک حکومت غیرنظامی)
3. نارضایتی نخبگان تحصیل‌کرده از یک رژیم بسیار مستبد فاقد هرگونه تحرک
4. بی‌لیاقتی یک حکومت غیر نظامی، آمیخته با فساد اداری و بی علاقگی و یاس توده‌ها
از مجموع این عوامل می‌توان چنین برداشت کرد که نارضایتی سیاسی و یا اقتصادی (و یا هردو) از عوامل زیربنایی کودتاست. عامل دوم که در تمامی عرصه‌ها دیده می‌شود قدرت‌طلبی در همه ابعاد سیاسی، اقتصادی، نظامی، فرهنگی و اجتماعی است، تا بدانجا که به حد اعلای خودرسیده و به کودتا منجر شود. در این نوشتار، عمدتاً ازمنظر اقتصادی به کودتا خواهیم پرداخت و در سایه آن، چگونگی اقتصاد پنهان را تبیین می‌کنیم.

کودتا و نقاط استراتژیک اقتصادی
در شرایط ناآرامی و بحران‌های سیاسی- اقتصادی، نقاط حساس استراتژیک اقتصادی مورد هدف قرار می‌گیرند. تنگه‌ها، معابر دریایی و آبی، مرزهای زمینی و هوایی و دریایی که نقطه اصلی شریان‌ها و کریدورهای اقتصادی هستند از فعالیت بازمانده و در طول عملیات کودتا متوقف خواهند شد. بسته به شرایط این مناطق و حجم معاملاتی که در آن به انجام می‌رسد، خسارات اقتصادی بزرگی به کشورکودتازده وارد می‌شود؛ ازجمله اقتصاد غیررسمی و پنهان به‌سرعت سازماندهیویژه شده و چرخ اقتصاد رسمی را از کار می‌اندازد. به‌عبارتی، تعطیلی فعالیت‌های اقتصادی رسمی در نقاط استراتژیک باعث دامن زدن و رشد سریع اقتصاد پنهان می‌شود.

افزایش فشارهای اقتصادی
در شرایط کودتا تمامی دستگاه‌های اقتصادی علیه حکومت مرکزی و قانونی بکار گرفته می‌شوند. اعتصابات گسترده و فلج‌کننده، حمله به کارخانجات و مراکز گسترده تولیدی، دستگیری سرمایه‌داران بزرگ وابسته به حکومت مرکزی و... آنچنان فشار می‌آورد که باعث سقوط دولت مرکزی می‌شود. نمونه این امر را می‌توان در حکومت سالوادور آلنده رئیس‌جمهور فقید شیلی دید. در انتخابات ریاست جمهوری سال 1970 شیلی، سالوادور آلنده با اختلاف کمی از رقیبان به ریاست جمهوری رسید. بخش‌هایی از جامعه این کشور و هم‌چنین ایالات متحده آمریکا، به رئیس‌جمهور شدن آلنده اعتراض داشتند. آمریکا به‌همین دلیل فشار اقتصادی و دیپلماتیک زیادی روی دولت شیلی آورد. در 11 سپتامبر سال 1973 ارتش با همراهی سازمان سیا، سالوادور آلنده را برکنار کرد. آلنده در این کودتا، به‌همراه نزدیک به سه هزار نفر از یارانش کشته شد و آگوستو پینوشه قدرت را در دست گرفت، اعتصاب کامیونداران، تعطیلی کارخانه‌های عظیم و شایعات فراوانی که در این مدت علیه نظام دیپلماتیک شیلی سامان داده شد، همگی فشار اقتصادی زیادی بر مردم و طرفداران حکومت وارد کرد، به‌گونه‌ای که بسیاری از حمایت آلنده دست کشیده و به کودتاگران پیوستند.

توقف صادرات و واردات و شکل گیری قاچاق خروجی و ورودی
به محض طراحی کودتا، سردمداران آن با لابی‌های از پیش انجام‌شده، صادرات و واردات را متوقف می‌کنند و حقوق و عوارض دولت‌ها در عرصه اقتصادی و معاملات تجاری را قطع کرده و بدون پرداخت آن، ورود و خروج کالا به‌صورت کاملاً غیرقانونی تسهیل می‌شود. بر اثرعدم پرداخت این هزینه‌ها و حقوق دولتی، خسارت به بارآمده و نوعی بی‌انضباطی اقتصادی حاکم می‌شود.در واقع، در شرایط کودتا، قاچاق‌کالا (ورودی و خروجی) شدت یافته و چرخه اقتصاد از مدار قانونی خود خارج می‌شود.
به‌عنوان مثال، در کودتای نافرجام اخیر در ترکیه،مرزهای مشترک دو کشور ایران و ترکیه به‌صورت موقت بسته شد.توضیح آنکه، در شرایط فعلی، ترکیه یکی از بزرگ‌ترین واردکنندگان محصولات پتروشیمی و پلیمری به‌ویژه انواع گریدهای پلی‌اتیلن سبک و سنگین خطی، پروپیلن و پلی‌پروپیلن از صنایع پتروشیمی ایران به‌ویژه مجتمع‌های پتروشیمی شازند اراک، تبریز، بندر امام، جم و تعدادی از واحدهای پتروشیمی در ماهشهر و عسلویه است. با توجه به اینکه به‌دلیل کوتاهی مسافت، بخش عمده‌ای از محصولات پتروشیمیایی ایران از مرزهای زمینی و با کانتینر از مرزهای زمینی به ترکیه صادر می‌شود، به‌دلیل بسته‌شدن مرزهای ایران، صادرات این محصولات هم به ترکیه متوقف شد. این امر در صورت تداوم، فرایند ورود و خروج غیرقانونی اینگونه کالاها را فراهم خواهد نمود.

تغییر سیاست‌های پولی و بانکی و گسترش شایعه
معمولاً سیاست‌های پولی و بانکی در شرایط آرامش و تثبیت حکومت‌ها تعیین و به اجرا گذاشته می‌شود. اما در شرایط بحرانی و هنگام بروز کودتا در کشورها این فرایند به‌سرعت تغییر کرده و سیاست‌های جنگی و دفاعی پولی و ارزی و بانکی جایگزین آن می‌شود. در این هنگام، واکنش‌های هیجانی مردم در برداشت پول از بانک‌ها، هجوم به سوپرمارکت‌ها و پمپ‌بنزین‌ها، به شایعه دامن زده و مردم از ترس گرسنگی و قحطی دچار نوعی شوک اقتصادی می‌شوند.در این شرایط، دولت‌های کودتا نیز به‌سرعت سیاست‌های پولی و بانکی را تغییر داده و همه‌چیز را به نفع خود مصادره می‌کنند.

نوسانات شدید ارز و مسکوکات طلا
در شرایط کودتا، کودتاچیان و یا دست‌اندرکاران بازار طلا و ارز که در پنهان با کودتاچیان همکاری دارند،  برای تأمین مالی عملیات خود در اقتصاد بازار دستکاری می‌کنند.پس از انتشار خبر کودتا در ترکیه، قیمت طلا در بازارهای جهانی ١ دلار در یک‌‌ساعت افزایش یافت و به حدود 45 دلار و 15 سنت در هر اونس رسید. در مقابل، با افزایش ارزش بازارهای بورس آسیا به بالاترین رقم در ٩ ماهه گذشته و بالارفتن ارزش دلار در برابر ین به بیشترین میزان در سه هفته گذشته و همچنین انتشار آمارهای اقتصادی بهتر از انتظار چین، قیمت طلا روز جمعه کاهش یافت.این نوسانات شدید به‌سرعت به قاچاق طلا و ارز در بازار دامن می‌زند و خسارات زیادی به بانک‌های مرکزی دولت‌های رسمی وارد می‌کند. در نتیجه، کودتاچیان از این شرایط بهره برده و قدرت مالی خود را به‌سرعت افزایش می‌دهند.
بنابراین، می‌توان چنین پنداشت که در شرایط کودتا اولاً اقتصاد کشور دچار بی‌نظمی شدید شده و در اثر قطع شدن جریان معاملات در کریدورهای اقتصادی و در نقاط استراتژیک، افزایش فشارهای اقتصادی، توقف صادرات و واردات و شکل‌گیری قاچاق خروجی و ورودی، تغییر سیاست‌های پولی و بانکی و گسترش شایعه، نوسانات شدید ارز و مسکوکات طلا و به‌طور کلی با بهم ریختن جریانات اقتصادی حاکم، اقتصاد پنهان به شدت و با سرعت رشد کرده و در پهنه‌ای که کودتا انجام می‌شود، سیستم اقتصادی را متوقف و یا بسیار کند می‌کند.